|
FAUNA: STWORZENIA DUŻE I MAŁE Rozwój świata zwierzęcego następował w Polsce równocześnie z kształtowaniem się szaty roślinnej i podlegał podobnym zmianom. Na obraz polskiej fauny składają się gatunki zwierząt przybyłych tu w różnych okresach, począwszy od ostatniego zlodowacenia. Ze względu na liczbę gatunków świat zwierzęcy jest znacznie bogatszy od świata roślinnego.
W Polsce występuje ok. 33 tysięcy gatunków zwierząt, wliczając w to bezkręgowce. Spośród zwierząt kręgowych na lądzie żyje 85 gatunków ssaków, 220 gatunków ptaków gniazdujących, 8 gatunków gadów, 17 gatunków płazów, 55 gatunków ryb.
Większość to zwierzęta rozprzestrzeniające się łatwo i szybko, zamieszkujące całą umiarkowaną strefę Eurazji, jak lin i karp, ropucha szara, padalec i zaskroniec, zięba, kaczka krzyżówka i jastrząb, wiewiórka pospolita, zając szarak, sarna i jeleń szlachetny. Są one typowe dla strefy lasów liściastych i mieszanych.
Liczbę endemitów ocenia się na ok. 36, a reliktów -na 38 gatunków. Przez Polskę przebiegają granice zasięgu występowania wielu gatunków zwierząt. Znajduje się tu np. granica zasięgu zająca bielaka, dzięcioła trójpalczastego i orzechówki, słowika szarego, jeża wschodniego i królika.
Różnice klimatyczne w Polsce są przyczyną ciekawych odrębności gatunkowych wschodnich regionów kraju. Na obszarach północno-wschodnich (Mazury, Suwalszczyzna, Puszcza Knyszyńska, Puszcza Białowieska) spotyka się zwierzęta charakterystyczne dla tundry i tajgi, np. puszczyk uralski i puszczyk mszarny, zając bielak, łoś. Na południowym-wschodzie żyją zwierzęta nawiązujące do fauny stepów czarnomorskich, np. chomik, suseł perełkowaty, tchórz stepowy. Przedstawicielami fauny południowej i wschodniej są m.in. ptaki: polująca na owady żołna oraz pustułeczka, wąż Eskulapa i ślimak winniczek białawy.
Władcy puszczy
Najpotężniejszymi zwierzętami żyjącymi w Polsce są żubry. Zwierzęta te wytępiono prawie całkowicie w XVIII w. Jedyną ich ostoją była Puszcza Białowieska; przetrwały również na Kaukazie. W 1919 r. z rąk kłusownika zginął ostatni białowieski żubr; do 1927 r. wyginęła także populacja kaukaska. Na całym świecie pozostało wówczas jedynie ok. 50 żubrów żyjących w ogrodach zoologicznych i zamkniętych zwierzyńcach, m.in. w Lasach Pszczyńskich na Wyżynie Śląskiej. Spośród nich wybrano 12 osobników nadających się do dalszej hodowli, którą prowadzono w zamkniętej stacji w Białowieży.
Pierwsze zwierzęta wypuszczono stamtąd w 1952 r., ale pierwszy cielak urodził się dopiero pięć lat później. Na szczęście żubry zaczęły się szybko rozmnażać. Na początku lat 70. na wolności żyło ich już ponad 200, mimo że rezerwaty hodowlane opuściło tylko 38 sztuk. Białowieskie żubry zaczęto odławiać i przewozić do zamkniętych rezerwatów lub wypuszczać na wolność w rozległych lasach z przewagą drzew liściastych. Obecnie tych prawdziwych władców kniei podziwiać można również m.in. w Puszczach: Knyszyńskiej, Boreckiej, Niepołomickiej, Lasach Pilskich, a także w Bieszczadach, gdzie udało się uzyskać mieszańce pochodzące od białowieskich samic i ostatniego samca z gatunku kaukaskiego. Tam jednak żubry nie rozmnażają się tak dobrze, jak w innych miejscach.
 | |
Czy wiesz, że...
Wszystkim żubrom czystej krwi białowieskiej urodzonym w polskich rezerwatach nadawane są imiona zaczynające się od sylaby "po", np. Pomruk czy Poranek.
|
| | | |
Samice żubrów są bardzo czułymi matkami. Młode w chwili narodzin waży ok. 30 kg. Dorosłe, potężne samce osiągają nawet 1000 kg wagi i mogą zjadać do 60 kg roślin w ciągu doby. Zimą dokarmia się je sianem. Żubry żyją w stadach liczących -w lecie -kilkanaście osobników, a zimą znacznie liczniejszych. Tylko stare byki żyją pojedynczo.
W Puszczy Białowieskiej żyje obecnie ok. 250 przedstawicieli tego gatunku i mniej więcej tyle samo po stronie białoruskiej regionu. Cała populacja tych zwierząt w Polsce liczy około 660 osobników. Obecnie żubry hoduje się także w większości krajów europejskich, gdyż wiele osobników Polska podarowała innym państwom. Wszystkie żyjące na świecie żubry mają białowieskich przodków, a jest to jedyny w historii przypadek ocalenia gatunku tak dużego zwierzęcia w wyniku hodowli regeneracyjnej. Obecnie jedynym zagrożeniem dla ich przyszłości jest bliskie pokrewieństwo, a więc małe zróżnicowanie materiału genetycznego.
W podobny sposób restytuowano w polskich rezerwatach inne zwierzęta. W zamian za przekazane Białorusinom żubry, przywieziono do Polski łosie, które po II wojnie światowej ocalały w kraju tylko na bagnach biebrzańskich. Łosie są najpotężniejszymi jeleniowatymi na świecie. W polskich lasach wielkością ustępują jedynie żubrom. Dorosły samiec może osiągać wagę ponad 400 kg. Te pozornie niezgrabne zwierzęta doskonale radzą siebie w gęstwinie wierzbowych zarośli czy wśród sosnowych młodników. Żyją na terenach bagiennych, stąd żerują najczęściej w łozach -rosnących się nad rzekami krzaczastych zaroślach wierzbowych. Potrafią też znaleźć pożywienie pod wodą, a w poszukiwaniu smacznych roślin -nawet głęboko zanurkować. Są świetnymi pływakami. Jednak najniezwyklejszą cechą tych olbrzymów z bagien jest skłonność do długich wędrówek. Polskie łosie spotykane są nawet nad Renem.
Na ziemie polskie powróciły też bobry. Były to niegdyś bardzo rozpowszechnione zwierzęta, czego dowodem są nazwy geograficzne: Bóbr, Bobrek, Biebrza, Bóbrka itp. Jednak w 1945 r. żyło w Polsce już tylko kilka osobników, i to przedstawicieli gatunku kanadyjskiego, sprowadzonego do Skandynawii. Bobry europejskie przywędrowały na Suwalszczyznę rzekami płynącymi stamtąd na Litwę i Białoruś. Ponadto w dolinie Biebrzy osadzono bobry z hodowli w Woroneżu w Rosji.
Nie bez powodu te zręczne gryzonie nazywane są rzecznymi architektami. Bobry budują tamy, które służą im do naturalnego piętrzenia i zatrzymywania wody w żeremiach, czyli ich siedzibach. Żeremie może zajmować nawet 30 m2 i mierzyć 2 m wysokości. Dzięki potężnym siekaczom ścięcie osiki o grubości 30 cm zajmuje dorosłemu bobrowi ok. 15 minut. Te największe polskie gryzonie żyją w rzekach otoczonych lasami łęgowymi, złożonymi z wierzb i topoli. Obecnie populacja bobrów liczy w Polsce kilkanaście tysięcy. Rozmnożone w niewoli, są wypuszczane na wolność. Występują w wielu miejscach nizinnej części kraju, a niekiedy można je spotkać już także na wyżynach.
Zwierzęta polskich gór
Wyjątkowo bogate pod względem faunistycznym są Tatry. Z ssaków żyją tu m.in. niedźwiedzie, rysie, wilki, borsuki, jelenie, sarny. Z ptaków występują: orzeł przedni, orlik krzykliwy, kania ruda, kobuz, myszołów, puchacz, kilka gatunków sów, cietrzew, głuszec i jarząbek. Najbardziej charakterystycznymi gatunkami fauny tatrzańskiej są kozice. Zwierzęta te doskonale poruszają się po stromych zboczach gór, skacząc z jednej półki skalnej na drugą. Wyglądem przypominają kozę domową, ale gracja i elegancja ich ruchów upodabnia je do zwinnych antylop. Zalicza się je do podrodziny caprinae, należącej do rzędu ssaków parzystokopytnych, którego przedstawicielami są również sarny, jelenie, żyrafy, antylopy, a także bawoły. Bardzo silnie umięśnione nogi, kopyta z elastyczną wewnętrzną częścią oraz większe niż u innych ssaków serce przy jednocześnie niskiej wadze pozwalają kozicom z lekkością wdrapywać się na najbardziej strome skały.
W lecie stada kozic przebywają w wysokich partiach gór, w strefie alpejskiej ponad górną granicą lasu, i pasą się tam na halach. W zimie, kiedy warunki życia stają się surowsze, schodzą w strefę regli, gdzie ich pokarmem są najczęściej gałązki drzew iglastych i liściastych, mchy i porosty oraz suche trawy. Przed chłodem zwierzęta zabezpiecza obfita sierść, utworzona z trzech rodzajów włosa. W lecie barwa sierści jest brązowo-ruda z czarną pręgą na grzbiecie, w zimie brunatno-czarna. Ta czarna zimowa suknia lepiej pochłania ciepło promieni słonecznych.
| | | | | |  | | | Kozica
Fot. R. Czerwiński | |
|
| | | |
Kozice najaktywniejsze są o poranku i wieczorem. Pojedyncze młode rodzą się w maju i czerwcu. Dorosłe samce wiodą samotny żywot, podczas gdy samice i młode gromadzą się w małe stada, zwane kierdlami. W polskich Tatrach wyodrębniono obecność 10 kierdli, które zajmują obszary wzdłuż całej grani głównej. Cztery z nich są kierdlami wspólnymi, bytującymi zarówno po polskiej, jak i po słowackiej stronie Tatr.
W Tatrach polskich kozica została objęta ochroną już w 1869 r. Od 1957 r., w którym stwierdzono 77 osobników, Tatrzański Park Narodowy prowadzi coroczną akcję liczenia kozic. Pod koniec 2001 r. na terenie Parku żyło 70 tych zwierząt, w tym 25 w Tatrach Wysokich i 45 w Tatrach Zachodnich. Po słowackiej stronie ich liczba nieznacznie przekracza 200 osobników. Zwierzę to należy do kategorii gatunków skrajnie zagrożonych.
Innym obok kozicy symbolem Tatrzańskiego Parku Narodowego są świstaki. Te sympatyczne gryzonie zamieszkują wysoko położone tatrzańskie łąki. Żyją w koloniach liczących zazwyczaj kilkanaście osobników. Kopią wielokomorowe, głębokie niekiedy na kilkadziesiąt metrów nory, służące za miejsce snu zimowego dla całej kolonii. W czasie snu zimowego temperatura ciała świstaka spada do 4,6-7,60C, częstotliwość oddechów wynosi 2-3 na minutę, a praca serca zostaje zredukowana do 10 uderzeń na minutę.
Pożywienie świstaków stanowią trawy, zioła i korzenie roślin. W czasie żerowania kolonii jedno ze zwierząt bacznie obserwuje okolicę stojąc na tylnych kończynach, a w razie zagrożenia wydaje donośny świst. Na te sygnały alarmowe reagują również kozice.
Podgatunek świstaka występujący w Tatrach jest nieco mniejszy i jaśniej ubarwiony niż świstak alpejski. Populacja świstaków została przetrzebiona wskutek polowań i odłowów. Polowano na nie głównie dla sadła wykorzystywanego w medycynie ludowej. Badania przeprowadzone kilka lat temu przez firmę Bayer nie stwierdziły jakiejś szczególnej leczniczej jego mocy, ale przypadki kłusownictwa zdarzają się i dziś. W Polsce świstak znajduje się pod całkowitą ochroną, był jednym z pierwszych zwierząt objętych ochroną gatunkową (1869 r). Obecnie w Tatarach żyje ok. 200 świstaków.
Najwyższe polskie góry zamieszkuje kilkanaście niedźwiedzi brunatnych. Coraz większym problemem jest synatropizacja tych zwierząt. Spragnieni kontaktu z przyrodą turyści zachowują się niekiedy nieracjonalnie i zamiast unikać dzikich zwierząt, wręcz prowokują spotkania. Pracownicy TPN apelują, by unikać niedźwiedzi, nie dokarmiać ich i nie pozostawiać resztek jedzenia poza koszami na odpadki oraz zapasów żywności, np. w zaparkowanych samochodach. W Polsce żyje w tej chwili około stu niedźwiedzi, czyli tyle co w całej Unii Europejskiej przed rozszerzeniem. Po wojnie było ich dziesięć.
Największy matecznik grubej zwierzyny w Polsce stanowią Bieszczady. Jesienią odbywają się tam imponujące rykowiska jeleni. Bieszczadzcy przedstawiciele tego gatunku są najwięksi w Polsce i noszą największe poroża. Żyje ich tam około 1500. Bieszczady są też największą w Polsce ostoją niedźwiedzi. Olbrzymie, jak na Europę, dzikie przestrzenie pozwalają tym potężnym zwierzętom na znalezienie dogodnego terytorium do bytowania. Ich liczba sięga ok. 60. Poza Tatrami i Bieszczadami w Polsce występują jeszcze tylko na Babiej Górze w Beskidach. Mimo pozornej ociężałości, niedźwiedzie poruszają się lekko i cicho. Na krótkich odcinkach mogą biec prędkością do 65 km/h.
Na wyludnionych terenach Bieszczadów okres bezwzględnego tępienia przetrwały wilki. Tamtejsza populacja wilków jest największa w Polsce. Wilki polują przede wszystkim na jelenie, sarny i łosie. W poszukiwaniu pokarmu przemierzają codziennie kilkanaście, a niekiedy nawet 40 km. Odgrywają ważną rolę w eliminacji zwierząt słabych i chorych. Zdarza się jednak, że zimą napadają na owce, dlatego część bieszczadzkich rolników domaga się ograniczenia ich populacji przez odstrzał.
W Bieszczadach żyją także rysie, żbiki, wydry, puchacze, lisy. Góry te są siedliskiem kilku niezwykle rzadkich ptaków drapieżnych, jak orzeł przedni czy sokół wędrowny. Klejnotem karpackich przestworzy są orły przednie. Te wspaniałe ptaki z rodziny jastrzębiowatych były niegdyś rozpowszechnione na niżu całej Polski. Dawniej dość licznie występowały zresztą w całej Europie. Obecnie, wskutek wyrębu starych drzewostanów w lasach niżowych, żyją głównie na terenach górskich. W Polsce gnieździ się dziś tylko 15 par orłów, większość w Karpatach. Drugim obszarem ich gniazdowania są Mazury.
Orzeł przedni osiąga 90 cm długości i ok. 4 kg wagi. Rozpiętość jego skrzydeł przekracza 2,2 m. Upierzenie ma ciemnobrunatne, z czarnym ogonem. Tylko głowa i kark są złotawe. Samica jest znacznie większa od samca. Poluje głównie na średniej wielkości ssaki i ptaki, które unosi w szponach w powietrze, a następnie spuszcza z wysoka na ziemię. Martwą zdobycz przenosi do gniazda. Żywi się również padliną. Pikując, osiąga prędkość do 160 km/godz. Gnieździ się na urwiskach skalnych lub w koronach wysokich drzew. Może dożyć 100 lat. Większość par ma kilka gniazd, które użytkują na zmianę. Gniazdo użytkowane przez wiele sezonów może osiągnąć średnicę 2 m i wysokość 1,5-2 m. Samica składa 2 jaja, które wysiaduje przez 41-45 dni. Młode przebywają w gnieździe ok. 80 dni. W Polsce ptak ten jest gatunkiem skrajnie rzadkim lęgowo. Objęty jest ścisłą ochroną gatunkową. Specjalne przepisy regulują odległość, w jakiej można wykonywać prace, np. leśne czy rolne, w sąsiedztwie gniazda orła przedniego.
Przypuszczalnym protoplastą godła Polski jest inny orzeł, bielik, największy polski ptak drapieżny. Gnieździ się nielicznie na północy kraju, głównie na wyspie Wolin i w strefie przybrzeżnej Bałtyku. Podobnie jak w przypadku orła przedniego, ochronie podlega nie tylko sam gatunek, ale również jego stanowiska lęgowe. Ptak ten osiąga długość do 95 cm, rozpiętość skrzydeł 250 cm, wagę do 6 kg. Ubarwienie obu płci jest jednakowe: głowa i szyja są beżowe, grzbiet, skrzydła i brzuch -ciemnobrunatne, a ogon biały. Bielik poluje głównie na ryby i ptactwo wodne, np. kaczki, łyski, gęsi i perkozy. Często zjada również padlinę. Gnieździ się w koronach wysokich drzew, na półkach skalnych lub wprost na ziemi, na małych wysepkach pozbawionych naziemnych drapieżników.
Najmniejszym polskim orłem jest orlik krzykliwy. Rozpiętość jego skrzydeł wynosi ok. 160 cm. Żyje w Beskidzie Niskim, najdzikszej i najbardziej rozległej części polskich Beskidów.
| | | | | |  | | | Orzeł bielik
Fot. M. Czasnojć | |
|
| | | |
Tajemnice nietoperzy
Osobliwością w skali europejskiej jest unikalny rezerwat nietoperzy, tzw. Nietoperek, gdzie zimuje co roku kilka tysięcy osobników. Rezerwat obejmuje fragment podziemi Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego w zachodniej Wielkopolsce, zbudowanego przez Niemców w latach 1925-41. Położony na głębokości 30-50 m labirynt żelazobetonowych korytarzy o długości kilkudziesięciu kilometrów obrały sobie za miejsce bytowania te jedne z najbardziej fascynujących, a zarazem najmniej znanych na świecie zwierząt.
Nietoperze to jedyne ssaki, które potrafią latać. Pojawiły się na Ziemi już 55 mln lat temu. Człowiekowi towarzyszą od zawsze. Nie budują własnych siedzib, lecz mieszkają w jaskiniach, dziuplach, na strychach. W dzień śpią, są aktywne nocą. Rozpoznają przestrzeń nie za pomocą węchu czy wzroku, lecz dzięki ultradźwiękom. Należą do zwierząt niezwykle pożytecznych -jeden osobnik potrafi zjeść w ciągu nocy kilka tysięcy owadów. Obecnie znanych jest ponad 900 gatunków nietoperzy, z czego w Polsce występuje 21. Najwięcej sympatii budzą gatunki żyjące nad wodami: karlik malutki, najmniejszy żyjący w Polsce nietoperz, którego waga wynosi ok. 5 g, a rozpiętość skrzydeł ok. 20 cm, zjada ok. 1000 komarów w ciągu nocy.
W zimie zapadają w stan hibernacji. Wśród 18 rodzin nietoperzy tylko trzy występujące w Europie mają zdolność do hibernacji. Dwie z nich: mroczkowate i podkowcowate żyją w Polsce. Są owadożerne. Podczas hibernacji stają się zupełnie bezbronne. Obniżają temperaturę ciała niemal do temperatury otoczenia, zwalniają procesy życiowe. Następuje u nich zmniejszenie ilości uderzeń serca i oddechów. Dzięki temu zużycie tłuszczu, który zgromadziły jesienią, jest minimalne i mogą doczekać wiosny.
Nietoperz jest bardzo specyficznym hibernatorem. Przypomina telewizor zostawiony na czuwaniu. Budzi się, gdy zmienią się warunki klimatyczne. Kiedy temperatura wykracza poza granicę tolerancji nietoperza -jest za niska lub za wysoka -lub gdy wilgotność powietrza spada, szuka sobie lepszego miejsca. Ssak ten ma bardzo dużą powierzchnię ciała w stosunku do swojej masy, dlatego utrzymanie przez niego wilgotności decyduje o przeżyciu. Podczas hibernacji nie ma możliwości uzupełniania płynów, wobec tego musi szukać schronienia tam, gdzie wilgotność powietrza jest zbliżona do 100%, czyli w jaskiniach. Tam także mikroklimat jest w miarę ustabilizowany i panuje stała temperatura. Dlatego najwięcej nietoperzy spotyka się w Polsce w jaskiniach Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Jedna z nich nosi nawet nazwę Jaskini Nietoperzowej. Zamieszkiwana jest m.in. przez nietoperze nocki i podkowce.
W naszym klimacie nietoperze mogą hibernować ok. 180 dni, ponieważ na taki okres wystarczy im zapasów tłuszczu. Polska znajduje się w pobliżu fizjologicznej granicy możliwości hibernacji nietoperzy, gdyż zima (co w przypadku nietoperzy należy rozumieć jako brak owadów) trwa ok. 5-6 miesięcy. Dalej na północ zwierzęta te już niemal nie występują.
| |
Czy wiesz, że...
Tylko w kulturze europejskiej nietoperze cieszą się złą sławą. Na Dalekim Wschodzie uważane są za symbol szczęścia. Np. w Chinach znany jest przynoszący szczęście talizman wu fu, co po znaczy pięć nietoperzy. Są one przedstawione ze splecionymi skrzydłami i głowami skierowanymi do środka, w którym umieszczone jest drzewo życia. Natomiast w kulturach indiańskich, np. Azteków i Majów, ssaki te wyobrażały bogów. Pod postacią nietoperza krył się bóg płodności. .
|
| | | |
Wszystkie nietoperze są chronione. Już w XIX w. myślano o objęciu ich ochroną. Zauważono, iż zwalczają owady niszczące lasy. W 1868 r. autonomiczny parlament Galicji opracował pierwszy na świecie projekt odpowiedniej ustawy (co zabawne, zaliczono je wówczas do ptaków), która jednak nie weszła w życie. Dziś nietoperze są chronione w niemal wszystkich krajach europejskich, od 1952 r. także w Polsce. Objęto je ochroną, gdyż ich liczba zaczęła gwałtownie spadać. Są one bardzo wrażliwe na wiele czynników będących wynikiem ludzkiej działalności. Środkami ochrony roślin człowiek wytruł owady stanowiące ich pokarm, zniszczył stare domy, lasy i jaskinie -siedliska nietoperzy.
Ostatnio jednak populacja tych niezwykłych zwierząt zwiększa się, m.in. dzięki wycofaniu w Polsce niektórych środków owadobójczych. Świadczy to także o polepszaniu się stanu środowiska, bowiem te delikatne zwierzątka są prawdziwym bioindykatorem skali zanieczyszczeń i ich obserwacja może być swoistą formą monitoringu środowiska. | |
Czy wiesz, że...
Nietoperze są najbardziej zróżnicowanymi ssakami pod względem rodzaju odżywiania. Są nietoperze rybożerne, drapieżne, owocożerne, pyłkożerne. Istnieją także 3 gatunki odżywiające się krwią kręgowców stałocieplnych, czyli ssaków i ptaków. Występują one wyłącznie w strefie tropikalnej Ameryki Południowej i Środkowej. Nietoperze "wampiry" przetrzebiają głównie populację koni i krów. Warto wiedzieć, dlaczego nie ma wampirów w Polsce, skoro krów i koni nie brakuje. Otóż krew jest bardzo niskokalorycznym pokarmem, a nietoperz nie jest w stanie wypić jej tyle, aby móc utrzymać termoregulację na właściwym poziomie. Po prostu jest to za kiepski pokarm. W klimacie tropikalnym, w którym temperatura jest wysoka, nietoperz potrzebuje niewiele pożywienia dla utrzymania temperatury ciała. Stąd granica występowania wampirów to obszar w Ameryce Południowej po obu stronach równika.
|
| | | |
Samice rodzą przeważnie jedno młode. Ciąża trwa ok. 8 tygodni, ale czas rozwoju zarodka zależy od temperatury otoczenia. W naszym klimacie nietoperze wytworzyły mechanizm zabezpieczający przed urodzeniem potomstwa w porze, która uniemożliwiłaby im przeżycie, czyli w grudniu, gdy nie ma pożywienia. Młode rodzą się mniej więcej w połowie czerwca, a samice formują kolonie rozrodcze w maju. Przez kilka dni po urodzeniu matka nosi nietoperzątko ze sobą, później zostawia, gdy leci na łowy. Karmi je cały czas mlekiem. W ciągu 6-7 tygodni młode osiągają samodzielność i są zdolne do lotu i do polowania. Na przełomie lipca i sierpnia kolonia rozprasza się. Samce w tym czasie żyją samotnie.
Królestwo ptaków
W Polsce występuje 406 gatunków ptaków, w tym 232 to gatunki lęgowe. Jednak tylko jedna czwarta ptaków zamieszkuje tu przez cały rok. Niektóre gatunki północne przylatują na zimę, większość przybywa jednak na okres lata, jak łabędzie czy bociany.
Najpospolitsze gatunki ptaków występujących w Polsce to łyska, perkoz dwuczuby i kaczka krzyżówka. Spośród ptaków gniazdujących i prawie wcale nie odlatujących, 21 gatunków jest pochodzenia europejskiego, 14 arktycznego, a 118 syberyjskiego. Pozostałe należą do gatunków południowych i odlatują na zimę daleko, niekiedy aż do południowej Afryki.
Królestwem ptaków jest Kotlina Biebrzańska, jeden z najbardziej niezwykłych pod względem przyrodniczym rejonów Polski. Jest najcenniejszym terenem bagienno-torfowiskowym Europy i ważnym obszarem lęgowym ptactwa na kontynencie europejskim. Zamieszkują go aż 263 gatunki ptaków, w tym 185 gatunków lęgowych.
Ogromna ilość ptaków pojawia na biebrzańskich bagnach zarówno w sezonie lęgowym, jak i w okresie przelotów. Wiosną i jesienią dziesiątkami tysięcy przelatują gęsi, kaczki, żurawie, bataliony czy brodźce. Łopot ich skrzydeł, gęganie, kwakanie i inne odgłosy słychać z odległości kilku kilometrów.
Dla ptaków wodno-błotnych dolina Biebrzy jest jedną z ostatnich ostoi, gdyż większość naturalnych mokradeł w Europie zostało zmeliorowanych. Tereny te upodobały sobie także ptaki drapieżne, których nad Biebrzą jest najwięcej na kontynencie, bo aż 25 gatunków. Licznie występują tu ptaki z gatunków typowych dla tajgi i tundry. Osiągają tutaj południową lub zachodnią granicę zasięgu, a nawet tworzą izolowane, wyspowe populacje poza jego granicą.
| | | | | |  | | | Perkozy
Fot. R. M. Kosińscy | |
|
| | | |
Spośród 56 gatunków ptaków zagrożonych w Polsce wyginięciem, aż 21 gnieździ się właśnie nad Biebrzą. Są to m.in. bąk, rożeniec, orlik grubodzioby i krzykliwy, biegus zmienny, batalion, dubelt, brodziec leśny, kulik wielki, rybitwa białoczelna, sowa błotna i kraska. Populacje tych rzadkich gatunków są wyjątkowo liczne, a niektóre zalicza się do największych w Europie Zachodniej i Środkowej. Niektóre, np. licząca 2000 par biebrzańska populacja wodniczki, małego ptaka śpiewającego, uważana jest za największą na świecie. Nad Biebrzą jest ponaddwukrotnie więcej gniazd batalionów (ok. 300 gniazd) niż w całej Europie Środkowej (ok. 140 gniazd). W Europie Środkowej nie stwierdzono stanowisk dubelta, podczas gdy nad Biebrzą doliczono się ok. 400 samców tego gatunku.
Jedną z największych atrakcji ornitologicznych są toki dubeltów. Rozpoczynają się wieczorem i trwają do później nocy. Tokujący dubelt wchodzi na kępę turzyc i na kilkadziesiąt minut nieruchomieje nabierając powietrza. Następnie gwałtownie je wypuszcza wydając dźwięk słyszalny w promieniu kilkuset metrów. W kulminacyjnym momencie macha skrzydłami, po czym zastyga w bezruchu. W ten sposób manifestuje swoje prawa do terytorium.
Z efektownych toków słyną głuszce, należące do największych i najrzadszych ptaków w Polsce. Zamieszkują m.in. Puszczę Solską. Rozpościerając ogon, głuszce śpiewają pieśń złożoną z czterech różnych zwrotek. W trakcie ostatniej, tzw. szlifowania, na chwilę tracą ostrość widzenia i głuchną. Na skutek polowań, kłusownictwa i eksploatacji lasów ptaki te stały się niezwykle rzadkie. Ocenia się że pozostało ich zaledwie kilkaset sztuk. Głuszce żyją przed wszystkim w lasach świerkowych. Ich kuzyn jarząbek zamieszkuje głównie lasy górskie.
Jednym z miejsc, gdzie żyją głuszce, są Bory Tucholskie. Zachowały się tam także ostoje innych rzadkich gatunków ptactwa, np. bociana czarnego, cietrzewia i kormoranów. Ostoję rzadkich i ginących ptaków stanowi Polesie, gdzie żyją m.in. błotniaki, kuliki wielkie, dublety, rydzyki, cietrzewie, sowy błotne i żurawie. Jeziora mazurskie zamieszkuje m.in. czapla siwa, gęś gęgawa, orzeł rybołów i myszołów. Jezioro Łuknajno w Krainie Wielkich Jezior Mazurskich, które jest światowym rezerwatem biosfery, stanowi jeden z największych w Europie obszarów lęgowych łabędzia niemego. Pojawia się też coraz liczniej mewa srebrzysta -największa mewa gnieżdżąca się w Polsce. Rozpiętość jej skrzydeł sięga 1,5 m. Trzydzieści lat temu w Polsce istniały tylko dwie kolonie mew srebrzystych. Obecnie liczba i zasięg znacznie się zwiększyły.
Duże znaczenie dla ptaków migrujących ma rejon ujścia Warty do Odry. Na tym terenie, objętym ochroną jako rezerwat faunistyczny, przebywa ok. 200 gatunków ptaków. Połowa z nich to gatunki lęgowe. Gniazduje tam wiele ptaków wodnych, a ich kolonie są wyjątkowo liczne. Szczególnie duża jest kolonia kormoranów (ok. 500 gniazd). Gęś gęgawa ma tam najliczniejsze stanowisko w Europie Środkowej.
Wiele zwierząt jest związanych z krajobrazem zmienionym przez człowieka. Łąki są terenem lęgowym ptactwa. Na polach uprawnych żyją myszy i norniki (zwłaszcza polnik), a także chomik. Z polnych ptaków utrzymała się kuropatwa. Wśród zabudowań wsi i miast żyją mysz domowa, wróbel domowy i podobny do jaskółki świetnie latający jerzyk. Ptak ten może osiągać prędkość do 170 km/h. Jerzyki są najliczniejszymi ptakami Warszawy po gołębiach i wróblach, choć pochodzą z terenów skalistych.
Na wiejskich budynkach zakładają gniazda jaskółki. Swoje domostwa budują z gliniastej ziemi, którą mieszają ze śliną. Oknówki przyklejają swe półkoliste budowle do ścian domów. Z kolei jaskółki dymówki chętnie gnieżdżą się w zabudowaniach gospodarskich, np. w stajniach, a ich schronienia mają szeroko rozbudowane wloty.
Niektóre gatunki bardzo niedawno zmieniły obyczaje, zbliżając się do siedzib ludzkich. Typowe ptaki leśne zasiedliły miasta: szpak uczynił to na przełomie XIX i XX w., w połowie XX w. kos, nieco później sroka. Podobne tendencje przejawia gołąb grzywacz, pustułka, wrona. W 1943 r. dotarła do Polski sierpówka, która od ok. 1920 r. rozprzestrzeniała się z europejskiej części Turcji coraz bardziej na północny-zachód, wszędzie jednak osiedlając się tylko w miastach. W miejskich parkach zadomowiły się łabędzie. Coraz częściej można w nich spotkać ptaki uważane za typowo leśne, jak dzięcioły, muchówki czy drozdy. Pochodzące z gór pliszki zadomowiły się w Warszawie, a ich tereny lęgowe przesuwają się wraz z budową metra. Ptakami, które jako ostatnie zdobywają miasta, są mewy. Ich gniazda pojawiają się na dachach domów m.in. w Kołobrzegu i Słupsku.
Wiele gatunków zwierząt znalazło się w Polsce w wyniku działań ludzkich. Wśród uciekinierów z ferm zwierząt futerkowych są piżmaki, które pod koniec lat 20. XX w. dotarły do Polski z Czech, a także norka amerykańska i jenot. Są też gatunki sprowadzone i zaaklimatyzowane przez myśliwych jako zwierzyna łowna: bażanty, będące przodkami owiec muflony (żyją w Sudetach i Górach Świętokrzyskich), daniele, jelenie wschodnie.
Rzeki, jeziora i morze
Wielkie rzeki są w Polsce zbyt zanieczyszczone, by mogły stanowić dogodne środowisko życia. W krótkich rzekach Pomorza i Mazur, podobnie jak w górskich potokach, żyją pstrągi, a na tarło przybywają trocie -wędrowna odmiana łososia. Ze względu na występowanie tych ryb, na całej ponad 200-kilometrowej Drwęcy i trochę krótszej Pasłęce utworzono rezerwat przyrody. W płynącej przez lasy Pomorza Drawie, jednej z najczystszych rzek w Polsce, tarło odbywają łososie.
Typowe ryby wód nadal czystych to: ukleja i płoć, należąca do najbardziej pospolitych polskich ryb i występująca w niemal całej Polsce z wyjątkiem szybko płynących górskich potoków. Występuje także lin, karp, okoń, szczupak, węgorz i leszcz, żerujący najliczniej w płytkich i ciepłych rozlewiskach dolnego biegu rzek. Spokrewnione z okoniami sandacze osiągają ciężar kilku, a wyjątkowo nawet kilkunastu kilogramów. Odporny na zanieczyszczenia jest karaś, a ostatnio pokazał się także sum, należący do największych słodkowodnych ryb Europy. Wędkarzom zdarza się złowić piękne okazy tych ryb, osiągające wagę ok. 30 kg. W środkowym biegu rzek występuje brzana. Do życia potrzebuje czystej wody i w miarę bystrego nurtu, dlatego w Polsce jest dość rzadka.
W czystych i głębokich, dobrze natlenionych jeziorach żyje sandacz, sieja i sielawa. Sielawy żywią się planktonem i żerują podpływając tuż pod powierzchnię wody. Wraz ze wzrostem żyzności zbiornika, wypierane są przez inne gatunki ryb. W chłodnych wodach północno-wschodnich jezior dobrze czują się miętusy i piskorze. Jako jedyne spośród jezior tatrzańskich naturalnie zarybione jest Morskie Oko. Żyją w nim pstrągi, dawniej spotykany był także łosoś dunajcowy, czyli troć.
Morze Bałtyckie jest bardzo ubogie w faunę z powodu niskiego zasolenia. Woda w Bałtyku jest pięć razy mniej słona niż w Morzu Północnym i Atlantyku. Dlatego brak w niej typowych morskich grup, jak np. szkarłupni czy głowonogów, a ślimaków i małżów żyje zaledwie po kilka gatunków. Jest też tylko jeden pospolity gatunek meduzy. Małże i meduzy osiągają w Morzu Bałtyckim rozmiary dwukrotnie mniejsze od swoich odpowiedników żyjących w Morzu Północnym.
Pospolity jest relikt z okresu lodowcowego, skorupiak podobny do stonogi -podwój wielki. Najliczniejszymi rybami polskiego morza są śledzie, a następnie dorsze. Poławiany jest też szprot, kilka gatunków fląder i łosoś. Foki szare, niegdyś licznie zamieszkujące Zatokę Gdańską, dziś występują tylko w północnej części Bałtyku. Przy polskim wybrzeżu jedynie sporadycznie pojawiają się foki: szara, pospolita i obrączkowana (nerpa) oraz morświn. W Bałtyku nadzwyczaj rzadko pojawiają się wieloryby i inne większe walenie. Wyjątkowo obserwowano pojedyncze ich okazy. Wynika to z niedostatku pokarmu, płytkości morza, a także trudności w sforsowaniu cieśnin duńskich prowadzących na szerokie wody Bałtyku.
|
